2026-cı il oktyabrın 15-də Bakıda Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrəMüşavirənin (AQEM) 7-ci Zirvə Görüşünün keçirilməsi Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlərsistemində artan rolunun, çoxtərəfli diplomatiyaya verdiyi önəmin və regional əməkdaşlığıninkişafına yönəlmiş siyasətinin təqdimatı baxımından əhəmiyyətli hadisə kimi qiymətləndiriləbilər. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin zirvə görüşündəki çıxışı beynəlxalqtəhlükəsizlik, dövlətlərin suverenliyi, ərazi bütövlüyü, regional sülh, iqtisadi əməkdaşlıq vəbeynəlxalq təşkilatların fəaliyyətinin səmərəliliyi kimi aktual məsələləri əhatə edib.
Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində geosiyasi rəqabətin güclənməsi, mövcudtəhlükəsizlik mexanizmlərinin sınaq qarşısında qalması və dövlətlər arasında etimadınmöhkəmləndirilməsinə artan ehtiyac çoxtərəfli dialoq platformalarının əhəmiyyətini daha da artırır. Bu baxımdan AQEM yalnız Asiya dövlətlərinin qarşılıqlı fəaliyyətini təşviq edənplatforma deyil, həm də regional problemlərin müzakirəsi, ortaq maraqların müəyyənləşdirilməsivə əməkdaşlıq imkanlarının genişləndirilməsi üçün mühüm vasitədir.
Prezident İlham Əliyevin çıxışı Azərbaycanın xarici siyasətinin əsas istiqamətlərini, ölkəninərazi bütövlüyünün bərpasından sonra formalaşan regional reallıqları və Azərbaycanınbeynəlxalq platformalarda irəli sürdüyü prinsipləri sistemli şəkildə təqdim etməsi ilə diqqətçəkir.
Zirvə Görüşünün əhəmiyyətli nəticələrindən biri Laos Xalq Demokratik RespublikasınınAQEM-ə üzv dövlət kimi qəbul edilməsi olub. Bu qərar təşkilatın coğrafi əhatəsiningenişlənməsi və Asiya məkanında dövlətlərarası dialoqun inkişafı baxımından mühüm addımdır. Yeni üzvlərin qəbul edilməsi təşkilatın təmsilçilik imkanlarını artırmaqla yanaşı, müxtəlif siyasivə iqtisadi maraqlara malik dövlətlər arasında əməkdaşlıq üçün əlavə imkanlar yaradır.
Prezident İlham Əliyev çıxışında Azərbaycanın AQEM-ə sədrliyi dövründə təşkilatıninstitusional və hüquqi potensialının gücləndirilməsinə, praktiki əməkdaşlığıngenişləndirilməsinə xüsusi diqqət yetirildiyini vurğulayıb. Nəqliyyat və bağlantılar, rəqəmsallaşma, ətraf mühitin mühafizəsi, turizm, təhsil və elm sahələrində irəli sürüləntəşəbbüslər təşkilatın fəaliyyətinin konkret istiqamətlər üzrə inkişaf etdirilməsinə xidmət edir.
Bu istiqamətlərin seçilməsi təsadüfi deyil. Müasir dövrdə dövlətlər arasında əməkdaşlığındavamlılığı yalnız siyasi dialoqla məhdudlaşmır. İqtisadi əlaqələr, nəqliyyat infrastrukturu, rəqəmsal texnologiyalar, elmi mübadilə və ekoloji problemlərin birgə həlli dövlətlər arasındaqarşılıqlı asılılığı və etimadı gücləndirən mühüm amillərdir. Buna görə də AQEM-in fəaliyyətində praktiki əməkdaşlığın genişləndirilməsi təşkilatın regional proseslərə təsirimkanlarını artıra bilər.
Azərbaycanın sədrliyinin daha iki il müddətinə uzadılması təklifinə üzv dövlətlərin dəstəkverməsi ölkəmizin təşkilat çərçivəsində fəaliyyətinin davam etdirilməsi üçün əlavə imkanyaradır. Bu qərarın strateji əhəmiyyəti Azərbaycanın yalnız mövcud təşəbbüsləri həyatakeçirməsi ilə deyil, həm də uzunmüddətli əməkdaşlıq mexanizmlərinin formalaşdırılmasındaiştirak etməsi ilə bağlıdır.
Fikrimizcə, Azərbaycanın sədrliyinin davam etdirilməsi təşkilat daxilində institusionalislahatların, iqtisadi əlaqələrin və ortaq layihələrin inkişafı üçün əlverişli şərait yarada bilər. Bununla belə, AQEM-in gələcək uğuru irəli sürülən təşəbbüslərin konkret nəticələrəçevrilməsindən, üzv dövlətlərin fəal iştirakından və qəbul edilən qərarların icra mexanizmlərinintəkmilləşdirilməsindən asılı olacaq.
Prezident İlham Əliyevin çıxışında Azərbaycanın xarici siyasətinin fundamental prinsiplərimühüm yer tutub. Dövlət başçısı suverenliyə, ərazi bütövlüyünə, daxili işlərə qarışmamağa vədövlətlərin bərabərhüquqlu əməkdaşlığına hörmətin vacibliyini vurğulayıb. Bu prinsiplərbeynəlxalq münasibətlərin sabitliyinin təmin olunması və dövlətlər arasında qarşılıqlı etimadınformalaşdırılması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Beynəlxalq hüququn əsas məqsədlərindən biri dövlətlər arasında münasibətlərin ümumi qaydalarəsasında tənzimlənməsini təmin etməkdir. Lakin beynəlxalq praktikada eyni hadisələrə müxtəlifyanaşmaların nümayiş etdirilməsi, qəbul edilmiş qərarların icrasında qeyri-bərabərliyinyaranması və siyasi maraqların hüquqi prinsiplərdən üstün tutulması beynəlxalq sistemə olanetimadı zəiflədə bilər.
Prezident İlham Əliyevin ikili standartlarla bağlı mövqeyi məhz bu problemə diqqət yönəldir. Dövlət başçısının çıxışından irəli gələn əsas mesajlardan biri beynəlxalq hüququn prinsiplərininayrı-seçkilik qoyulmadan tətbiq edilməsinin zəruriliyidir. Çünki beynəlxalq hüququn effektivliyiyalnız normativ sənədlərin mövcudluğu ilə deyil, həmin sənədlərin icrasının təmin olunması iləmüəyyən edilir.
Azərbaycanın coğrafi mövqeyi və müxtəlif beynəlxalq tərəfdaşlarla münasibətləri ölkənin xaricisiyasətində çoxşaxəli əməkdaşlığı mühüm istiqamətə çevirir. Avropa ilə Asiyanın kəsişməsindəyerləşən Azərbaycan müxtəlif regionlar arasında siyasi dialoqun, ticarət əlaqələrinin, enerjiəməkdaşlığının və nəqliyyat bağlantılarının inkişafında iştirak edir.
Bu kontekstdə Azərbaycanın diplomatik fəaliyyətinin əsas üstünlüklərindən biri müxtəlifbeynəlxalq platformalarda əməkdaşlıq imkanlarından istifadə etməsidir. AQEM kimi çoxtərəflitəşkilatlarda iştirak ölkəyə regional məsələlərə dair mövqeyini ifadə etmək, tərəfdaşlarla birgətəşəbbüslər irəli sürmək və beynəlxalq əməkdaşlığın gündəliyinə töhfə vermək imkanı yaradır.
Prezident İlham Əliyevin çıxışının əsas istiqamətlərindən biri Ermənistan-Azərbaycanmünaqişəsinin tarixi və nəticələri olub. Dövlət başçısı Azərbaycanın uzun illər işğal, məcburiköçkünlük və humanitar itkilərlə üzləşdiyini xatırladaraq BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü ildə qəbul etdiyi dörd qətnamənin uzun müddət icra olunmadığını qeyd edib.
Bu məsələ beynəlxalq təşkilatların münaqişələrin həllindəki rolunun və onların qərarlarının icramexanizmlərinin səmərəliliyinin qiymətləndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Beynəlxalqtəşkilatların qəbul etdiyi qətnamələr münaqişələrin tənzimlənməsi üçün hüquqi və siyasi çərçivəyaratsa da, onların real nəticə verməsi dövlətlərin öhdəliklərinə əməl etməsindən və beynəlxalqmexanizmlərin təsir imkanlarından asılıdır.
Prezident İlham Əliyev 2020-ci il Vətən müharibəsi və 2023-cü ilin sentyabrında baş vermişhadisələr nəticəsində Azərbaycanın suverenliyinin və ərazi bütövlüyünün tam bərpa edildiyinivurğulayıb. Bu hadisələr Azərbaycanın müasir tarixində mühüm mərhələ təşkil etməklə yanaşı, Cənubi Qafqazda təhlükəsizlik mühitinin və siyasi münasibətlərin yenidən formalaşmasına səbəbolub.
Dövlət başçısının çıxışında Azərbaycanın hərbi qələbədən sonra sülh təklif etməsinə xüsusidiqqət yetirilməsi də mühüm məna daşıyır. Bu yanaşma hərbi nəticələrin davamlı siyasi nizamaçevrilməsinin vacibliyini göstərir. Ərazi bütövlüyünün bərpası münaqişənin hərbi mərhələsinibaşa çatdırsa da, uzunmüddətli sabitliyin təmin olunması üçün qarşılıqlı etimadıngücləndirilməsi, münasibətlərin normallaşdırılması və praktiki əməkdaşlıq imkanlarınıngenişləndirilməsi tələb olunur.
Fikrimizcə, Cənubi Qafqazda dayanıqlı sülhün formalaşması yalnız siyasi bəyanatlarlaməhdudlaşmamalıdır. Sülh prosesi təhlükəsizlik təminatları, sərhədlərlə bağlı məsələlərin həlli, nəqliyyat əlaqələrinin inkişafı və iqtisadi əməkdaşlığın genişləndirilməsi kimi konkretistiqamətləri əhatə etməlidir. Bu sahələrdə əldə edilən irəliləyişlər region dövlətlərinin qarşılıqlımaraqlarını artıraraq münaqişənin yenidən alovlanması riskini azaltmağa kömək edə bilər.
Prezident İlham Əliyevin beynəlxalq təşkilatların qərarlarının icrası məsələsini ön plana çəkməsidə daha geniş əhəmiyyət daşıyır. Bu yanaşma yalnız Cənubi Qafqaz üçün deyil, müxtəlifregionlarda mövcud olan münaqişələrin həlli və beynəlxalq təhlükəsizliyin möhkəmləndirilməsibaxımından aktualdır.
Azərbaycanın geosiyasi mövqeyi ölkənin regional və beynəlxalq siyasətində mühüm amillərdənbiridir. Avropa ilə Asiya arasında yerləşməsi Azərbaycanın nəqliyyat, enerji, ticarət və logistikaəlaqələrinin inkişafında iştirakını şərtləndirir. Prezident İlham Əliyevin çıxışında ölkəmizinAvrasiya məkanında birləşdirici mərkəz kimi roluna diqqət yetirilməsi bu strateji istiqamətinəhəmiyyətini bir daha göstərir.
Müasir beynəlxalq iqtisadi münasibətlərdə nəqliyyat marşrutlarının şaxələndirilməsi, təchizatzəncirlərinin dayanıqlılığının artırılması və alternativ bağlantı imkanlarının yaradılması xüsusiəhəmiyyət kəsb edir. Bu baxımdan Azərbaycanın nəqliyyat infrastrukturu, regional tərəfdaşlarlaəməkdaşlığı və tranzit imkanları ölkənin beynəlxalq iqtisadi əlaqələrində mühüm rol oynayır.
Nəqliyyat və bağlantı layihələri yalnız iqtisadi gəlir mənbəyi deyil. Onlar həmçinin dövlətlərarasında qarşılıqlı asılılığı gücləndirir, regional əməkdaşlığın inkişafına şərait yaradır və siyasidialoq üçün əlavə imkanlar formalaşdırır. Bununla belə, belə layihələrin uzunmüddətlisəmərəliliyi infrastrukturun modernləşdirilməsi, xidmətlərin rəqabətqabiliyyətliliyi, sərhədprosedurlarının sadələşdirilməsi və tərəfdaş dövlətlər arasında koordinasiyanıngücləndirilməsindən asılıdır.
Azərbaycanın enerji sahəsindəki mövqeyi də regional əməkdaşlığın mühüm komponentidir. Enerji resurslarının istehsalı və ixracı ilə yanaşı, enerji təhlükəsizliyi, alternativ enerjimənbələrinin inkişafı və ekoloji dayanıqlılıq məsələləri ölkənin gələcək iqtisadi siyasətindəəhəmiyyətini qoruyur.
Bu baxımdan AQEM çərçivəsində nəqliyyat, rəqəmsallaşma və ətraf mühitin mühafizəsi üzrəəməkdaşlığın genişləndirilməsi Azərbaycanın strateji maraqları ilə uzlaşır. Belə əməkdaşlıqölkənin beynəlxalq əlaqələrini şaxələndirməklə yanaşı, regional iqtisadi inteqrasiyanın inkişafınada töhfə verə bilər.
AQEM-in fəaliyyətinin genişləndirilməsi təşkilatın regional problemlərin müzakirəsi və birgətəşəbbüslərin həyata keçirilməsi baxımından potensialını artırır. Bununla belə, çoxtərəfliplatformaların effektivliyi yalnız üzv dövlətlərin sayının artması ilə deyil, onların konkretnəticələr əldə etmək qabiliyyəti ilə ölçülür.
Təşkilatın gələcək fəaliyyətində bir neçə istiqamət xüsusi əhəmiyyət daşıya bilər. İlk növbədə, üzv dövlətlər arasında siyasi dialoqun davamlılığının təmin edilməsi və qarşılıqlı etimadınmöhkəmləndirilməsi vacibdir. İkinci istiqamət iqtisadi, nəqliyyat və rəqəmsal bağlantılarıninkişafı vasitəsilə praktiki əməkdaşlığın genişləndirilməsidir. Üçüncü istiqamət isə iqlimdəyişiklikləri, ətraf mühitin mühafizəsi, təhsil və elmi mübadilə kimi transsərhəd məsələlər üzrəortaq layihələrin həyata keçirilməsidir.
Bu sahələrdə əldə olunacaq nəticələr AQEM-in siyasi dialoq platformasından daha geniş praktikiəməkdaşlıq mexanizminə çevrilməsinə kömək edə bilər. Azərbaycanın sədrliyinin uzadılması da bu məqsədlərin həyata keçirilməsi üçün əlavə imkanlar yaradır.
Azərbaycan üçün əsas vəzifə təşkilat çərçivəsində irəli sürülən təşəbbüslərin davamlılığını təminetmək, üzv dövlətlər arasında ortaq maraqları müəyyənləşdirmək və əldə olunan razılaşmalarınkonkret nəticələrini təşviq etməkdir. Bu, ölkənin çoxtərəfli diplomatiyada mövqeyinimöhkəmləndirməklə yanaşı, AQEM-in regional əhəmiyyətinin artmasına da xidmət edə bilər.
Prezident İlham Əliyevin 2026-cı il oktyabrın 15-də Bakıda keçirilən AQEM-in 7-ci ZirvəGörüşündə çıxışı Azərbaycanın xarici siyasətinin əsas prioritetlərini, regional təhlükəsizlikməsələlərinə münasibətini və çoxtərəfli əməkdaşlığın inkişafına verdiyi əhəmiyyəti əks etdirir. Çıxışda dövlətlərin suverenliyi və ərazi bütövlüyü, beynəlxalq hüququn ardıcıl tətbiqi, münaqişələrin nəticələrinin aradan qaldırılması və dayanıqlı sülhün təmin olunması əsas siyasimövzular kimi ön plana çıxıb.
Zirvə Görüşü Azərbaycanın Avropa ilə Asiya arasında əməkdaşlığın inkişafında iştirakını vəAQEM-in institusional potensialının gücləndirilməsinə yönəlmiş səylərini nümayiş etdirib. Laos Xalq Demokratik Respublikasının təşkilata üzv qəbul edilməsi və Azərbaycanın sədrliyinin dahaiki il müddətinə uzadılması barədə təklifə dəstək verilməsi tədbirin əhəmiyyətli nəticələrisırasında yer alıb.
Ümumilikdə, Azərbaycanın AQEM çərçivəsində fəaliyyəti ölkənin regional və beynəlxalqəməkdaşlıq imkanlarının genişləndirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bununla belə, uzunmüddətli uğur əldə olunan diplomatik razılaşmaların konkret layihələrə çevrilməsindən, üzvdövlətlərin fəal iştirakından və qəbul edilən qərarların həyata keçirilməsindən asılı olacaq.
Beləliklə, Bakı Zirvə Görüşü Azərbaycanın beynəlxalq platformalarda fəal iştirakını və regional əməkdaşlığın inkişafına yönəlmiş siyasətini təqdim edən mühüm tədbir kimi qiymətləndiriləbilər. Prezident İlham Əliyevin çıxışında səsləndirilən mövqelər isə beynəlxalq hüququnprinsiplərinin qorunması, qarşılıqlı etimadın gücləndirilməsi və dayanıqlı sülhün təşviqiməsələlərinin müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində aktuallığını bir daha diqqətə çatdırır.
AYTƏN SADIQOVA,
57 saylı tam orta məktəbin direktoru, YAP Nərimanov rayon təşkilatı üzrə ƏPT sədri
