İrəvanın tarixi Göy məscidində mərasim zalına erməni şairi Yeqişe Çarentsin adının verilməsi ətrafında yaranan müzakirələrə yalnız mədəni tədbir və ya ədəbi şəxsiyyətə ehtiram məsələsi kimi yanaşmaq düzgün olmazdı. Çünki söhbət İrəvanın tarixi-memarlıq simasında mühüm yer tutan, XVIII əsrdə İrəvan xanı Hüseynəli xanın hakimiyyəti dövründə inşa etdirilmiş abidədən gedir. Tarixi mənbələrdə məscidin tikintisinə 1760-cı ildə başlanıldığı, 1765–1766-cı illərdə tamamlandığı göstərilir. Göy məscid İrəvan xanlığı dövrünün şəhərsalma ənənələrini, Azərbaycan-türk mədəni mühitini və müsəlman memarlıq irsini əks etdirən mühüm tarixi nümunələrdəndir.
Belə olan halda, əsas sual yaranır: İrəvanın tarixi memarlıq irsinin bu mühüm nümunəsi təqdim edilərkən onun ilkin tarixi, banisi və formalaşdığı Azərbaycan-türk mədəni mühiti nə dərəcədə nəzərə alınır? Məscidin mərasim zalına yeni ad verilməsi təşəbbüsü abidənin tarixi kimliyini kölgədə qoyan təqdimata çevrilirsə, bu, haqlı narahatlıq doğurur. Çünki abidənin fiziki görkəmini qorumaqla yanaşı, onun yaranma tarixini, tarixi mənsubiyyətini və mədəni kontekstini də qorumaq vacibdir. Bir abidənin divarlarını qoruyub, onun tarixini susdurmaq mədəni irsi bütövlükdə qorumaq demək deyil. Tarixi yaddaşın təhrif edilməsi də mədəni irsə müdaxilənin təhlükəli formalarından biridir.
Lakin Göy məscid məsələsi daha geniş və mürəkkəb problemin yalnız bir nümunəsidir. Söhbət indiki Ermənistan ərazisində əsrlər boyu formalaşmış Azərbaycan-türk mədəni irsinin dağıdılması, baxımsız vəziyyətə salınması, tarixi mənsubiyyətinin təhrif edilməsi və kollektiv yaddaşdan silinməsi təhlükəsindən gedir. İrəvandan Göyçəyə, Zəngəzurdan Dərələyəzə, Vedibasardan Lori və Pəmbəyə qədər geniş coğrafiyada Azərbaycan xalqının yaratdığı maddi-mədəni irsin izləri məscidlərdə, türbələrdə, qəbiristanlıqlarda, karvansaralarda, hamamlarda, körpülərdə, qalalarda, tarixi yaşayış məhəllələrində və toponimlərdə öz əksini tapır.
Bu irsə qarşı dağıdıcı münasibətin konkret nümunələri də mövcuddur. İrəvandakı Dəmirbulaq məscidinin yandırılması və sonradan məhv edilməsi, Hacı Novruzəli bəy məscidinin və digər tarixi dini tikililərin taleyi, Əmir Səəd məqbərəsinin ətrafındakı tarixi mühitin dəyişdirilməsi, Azərbaycan mənşəli kənd və yaşayış məskənlərinin adlarının dəyişdirilməsi bu problemin müxtəlif təzahürləridir. Həmin abidələrin tarixi taleyi ayrı-ayrılıqda araşdırılmalı, arxiv sənədləri, tarixi fotoşəkillər, xəritələr, kitabələr və digər ilkin mənbələr əsasında sənədləşdirilməlidir. Belə yanaşma həm dağıntıların miqyasını müəyyənləşdirməyə, həm də tarixi faktları elmi dövriyyəyə daxil etməyə imkan verər.
Məsələnin elmi təhlili göstərir ki, mədəni irs anlayışı yalnız ayrı-ayrı memarlıq abidələri ilə məhdudlaşmır. O, bütöv bir tarixi-mədəni landşaftı – yaşayış məskənlərini, dini və ictimai tikililəri, qəbiristanlıqları, yer adlarını, məişət ənənələrini və həmin ərazidə formalaşmış kollektiv yaddaşı əhatə edir. Buna görə də bir məscidin dağıdılması, qəbiristanlığın məhv edilməsi və ya tarixi toponimin dəyişdirilməsi ayrı-ayrı hadisələr kimi deyil, bütöv mədəni mühitin qorunması kontekstində qiymətləndirilməlidir.
Tarix yalnız salnamələrdə və arxiv sənədlərində yaşamır; o, həm də məscidlərin divarlarında, qəbir daşlarında, qədim küçələrin adlarında, nəsildən-nəslə ötürülən xatirələrdə yaşayır. Bu izlərə qarşı yönələn hər bir dağıdıcı müdaxilə keçmişlə bu gün arasındakı mənəvi bağları qırmağa xidmət edir. Bir abidənin yoxa çıxması ilə yalnız daş və divarlar deyil, həmin məkanın şahidi olduğu hadisələr, yaşatdığı ənənələr və daşıdığı tarixi məlumatlar da itir. Tarixin ən böyük təhlükəsi onun unudulması deyil, unudulmağa məcbur edilməsidir. Məhz buna görə Qərbi Azərbaycanın mədəni irsinin qorunması təkcə keçmişə sahib çıxmaq deyil, tarixi həqiqətin gələcək nəsillərə çatdırılması uğrunda prinsipial mövqe nümayiş etdirməkdir.
Qərbi Azərbaycanın mədəni irsi ilə bağlı narahatlıqlar beynəlxalq müstəvidə də qaldırılıb. Qərbi Azərbaycan İcmasının UNESCO-ya ünvanladığı müraciətlərdə indiki Ermənistan ərazisində Azərbaycan xalqına məxsus tarixi-mədəni abidələrin vəziyyətinin araşdırılması, qorunub saxlanılan nümunələrin mühafizəsi və beynəlxalq monitorinqin təşkili məsələləri diqqətə çatdırılıb. Bu çağırışların əsas mahiyyəti ondan ibarətdir ki, mədəni irsin taleyi siyasi mövqelərdən asılı olmayaraq, beynəlxalq hüququn və elmi araşdırmanın prinsipləri əsasında qiymətləndirilməlidir.
Mədəni irsə vurulmuş zərərin miqyasını göstərən müstəqil tədqiqatlar da mövcuddur. Kornell Universiteti ilə əlaqəli Caucasus Heritage Watch tədqiqat qrupu 2023-cü ildə 1994–2020-ci illərdə erməni nəzarətində olmuş Qarabağ və ətraf ərazilərdə 109 Azərbaycan irsi obyektinin vəziyyətini peyk görüntüləri və digər materiallar əsasında araşdırıb. Tədqiqat nəticəsində 16 obyektin tamamilə dağıdıldığı, 39-nun ciddi, 9-nun isə qismən zərər gördüyü müəyyən edilib. Müəlliflər bütün dağıntıları vahid dövlət planının nəticəsi kimi qiymətləndirməsələr də, genişmiqyaslı talan və mədəni irsin qorunması sahəsində ciddi problemləri sənədləşdiriblər. Xüsusi qeyd edilməlidir ki, bu tədqiqat indiki Ermənistan ərazisinə deyil, Qarabağ və ətraf ərazilərə aiddir. Bununla belə, o, Azərbaycan mədəni irsinin mühafizəsi məsələsində müstəqil monitorinqin, peyk müşahidələrinin və elmi sənədləşdirmənin əhəmiyyətini göstərir.
Burada mühüm metodoloji prinsip nəzərə alınmalıdır: müxtəlif coğrafiyalarda və tarixi dövrlərdə baş vermiş dağıntılar bir-biri ilə qarışdırılmamalı, hər bir fakt öz məkan və zaman kontekstində araşdırılmalıdır. Qərbi Azərbaycandakı irs nümunələrinin taleyi ilə Qarabağ və ətraf ərazilərdəki abidələrin vəziyyəti ayrı-ayrı tədqiqat istiqamətləri kimi öyrənilməli, nəticələr müvafiq mənbələrə əsaslanmalıdır. Məhz belə elmi yanaşma irəli sürülən iddiaların etibarlılığını artırır və tarixi həqiqətlərin beynəlxalq səviyyədə obyektiv qiymətləndirilməsinə zəmin yaradır.
Mədəni irsin qorunması siyasi mübahisələrin fövqündə dayanmalı olan beynəlxalq məsuliyyətdir. Harada yerləşməsindən və hansı xalqa məxsus olmasından asılı olmayaraq, tarixi abidənin dağıdılması, talan edilməsi, baxımsız vəziyyətə salınması və ya mənsubiyyətinin qəsdən təhrif olunması yolverilməzdir. Eyni prinsip Qərbi Azərbaycanın Azərbaycan-türk irsinə də şamil edilməlidir. İndiki Ermənistan ərazisində qorunub qalmış Azərbaycan abidələrinin inventarlaşdırılması, dağıdılmış nümunələrin sənədləşdirilməsi, qəbiristanlıqların mühafizəsi və beynəlxalq ekspertlərin yerində monitorinq aparmasına şərait yaradılması zəruridir.
Bu istiqamətdə sistemli elmi işin aparılması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Tarixi xəritələrin müqayisəli təhlili, arxiv materiallarının araşdırılması, kitabə və epiqrafik nümunələrin öyrənilməsi, köhnə fotoşəkillərin müasir görüntülərlə tutuşdurulması, peyk təsvirlərinin təhlili Qərbi Azərbaycanın mədəni irsinin əvvəlki və indiki vəziyyətini müəyyənləşdirmək üçün mühüm vasitələrdir. Belə bir elmi məlumat bazasının yaradılması həm abidələrin tarixinin dəqiqləşdirilməsinə, həm də onların qorunması ilə bağlı beynəlxalq təşəbbüslərin faktoloji əsaslarla aparılmasına xidmət edə bilər.
Ermənistanın müvafiq dövlət qurumları bu məsələyə susqunluqla yanaşmaq əvəzinə, qorunub qalmış tarixi irsin mühafizəsi və onun elmi əsaslarla təqdim edilməsi istiqamətində konkret addımlar atmalıdır. Beynəlxalq təşkilatlar isə mədəni irsin qorunmasına münasibətdə selektiv yanaşmadan imtina etməli, bütün iddiaların müstəqil ekspertiza və yerində monitorinq əsasında yoxlanılmasına çalışmalıdır. Tarixi abidələr siyasi sərhədlərin deyil, bəşəriyyətin ortaq mədəni yaddaşının bir hissəsidir.
Göy məscidin divarları İrəvanın keçmişindən xəbər verir. Onun tarixi Hüseynəli xanın dövrünü, İrəvan xanlığının şəhərsalma ənənələrini və Azərbaycan-türk mədəni mühitini xatırladır. Bu tarixə bütöv yanaşmaq, abidənin yaranma şəraitini və sonrakı dövrlərdə keçdiyi mərhələləri elmi obyektivliklə təqdim etmək vacibdir. Eyni yanaşma Qərbi Azərbaycanın bütün tarixi-mədəni irsinə münasibətdə də tətbiq olunmalıdır. Çünki tarixi həqiqət yalnız bir abidənin deyil, bütöv bir coğrafiyanın keçmişinin araşdırılması ilə üzə çıxır.
Daşları dağıtmaq, kitabələri zədələmək, toponimləri dəyişdirmək mümkündür. Lakin xalqın tarixi yaddaşını silmək mümkün deyil. Göy məscidin daş yaddaşı da, Qərbi Azərbaycanın əsrlər boyu formalaşmış Azərbaycan-türk mədəni irsi də tarixi keçmişimizin ayrılmaz hissəsidir. Bu irsin qorunması, elmi əsaslarla sənədləşdirilməsi və gələcək nəsillərə çatdırılması yalnız milli məsələ deyil, həm də beynəlxalq mədəni məsuliyyətdir.
Namiq Muradov,
Qərbi Azərbaycan İcmasının Gənclər Şurasının üzvü
