
Azərbaycan Respublikasının müstəqilliyini bərpa etdiyi 1991-ci ildən sonrakı dövr ölkənin siyasi, iqtisadi və sosial həyatında mürəkkəb proseslərlə səciyyələnirdi. Yeni dövlətçilik sisteminin formalaşdırılması, müstəqilliyin qorunması, siyasi institutların yaradılması və ölkənin ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi qarşıda duran əsas vəzifələrdən idi. Həmin dövrdə ölkədə mövcud olan siyasi qeyri-sabitlik, idarəetmə problemləri, iqtisadi çətinliklər və Ermənistanın Azərbaycana qarşı hərbi təcavüzü ictimai-siyasi vəziyyəti daha da mürəkkəbləşdirirdi.Belə bir tarixi şəraitdə Azərbaycanda yeni siyasi təşkilatın yaradılması təşəbbüsü meydana gəldi. 1992-ci il noyabrın 21-də Naxçıvan şəhərində Yeni Azərbaycan Partiyasının (YAP) təsis konfransının keçirilməsi ölkənin siyasi tarixində mühüm hadisələrdən biri oldu. Bu konfrans Azərbaycanın müxtəlif bölgələrindən olan nümayəndələrin iştirakı ilə baş tutdu və nəticədə ölkənin sonrakı siyasi həyatında əhəmiyyətli yer tutan siyasi təşkilatın əsası qoyuldu.Yeni Azərbaycan Partiyasının yaradılması prosesi yalnız bir siyasi təşkilatın formalaşması ilə məhdudlaşmırdı. Bu proses müstəqilliyin ilk illərində Azərbaycanda siyasi təşkilatlanmanın, ictimai təşəbbüskarlığın və dövlətçilik məsələləri ətrafında siyasi mövqelərin formalaşmasının mühüm nümunələrindən biri idi.1992-ci ildə Azərbaycanda ictimai-siyasi vəziyyət və yeni siyasi qüvvəyə ehtiyac 1992-ci il Azərbaycan tarixində mürəkkəb siyasi hadisələrlə yadda qalmışdır. Müstəqilliyin bərpasından sonra ölkədə dövlət idarəçiliyinin yeni prinsiplər əsasında qurulması zərurəti yaranmışdı. Lakin siyasi qüvvələr arasında fikir ayrılıqları, hakimiyyət münasibətlərindəki gərginlik və iqtisadi çətinliklər dövlət idarəçiliyinə ciddi təsir göstərirdi.Həmin dövrdə Ermənistanın Azərbaycana qarşı hərbi təcavüzü və Qarabağda davam edən müharibə ölkənin təhlükəsizlik vəziyyətini ağırlaşdırırdı. Ərazilərin müdafiəsi, əhalinin təhlükəsizliyinin təmin olunması və dövlətin idarəetmə imkanlarının möhkəmləndirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı.Bu şəraitdə Azərbaycan cəmiyyətində ölkənin gələcək inkişaf istiqamətləri, siyasi sabitlik və dövlət müstəqilliyinin qorunması ilə bağlı müzakirələr genişlənirdi. Müxtəlif ictimai-siyasi dairələrdə təcrübəli siyasi rəhbərliyin və təşkilatlanmış siyasi qüvvənin formalaşması məsələsi aktuallaşmışdı.Məhz belə bir şəraitdə Azərbaycanın tanınmış ziyalıları yeni siyasi partiyanın yaradılması təşəbbüsü ilə çıxış etdilər. Onlar Heydər Əliyevin dövlət idarəçiliyi sahəsindəki təcrübəsini və siyasi fəaliyyətini nəzərə alaraq onun yeni yaradılacaq təşkilata rəhbərlik etməsini təklif etdilər.91 nəfər ziyalının müraciəti və Yeni Azərbaycan Partiyasının yaradılması təşəbbüsüYeni Azərbaycan Partiyasının yaranmasına aparan prosesin mühüm mərhələsi 1992-ci il oktyabrın 16-da baş verdi. Həmin tarixdə Azərbaycanın müxtəlif sahələrini təmsil edən 91 nəfər ziyalı Heydər Əliyevə müraciət ünvanladı. Müraciət “Azərbaycan Sizin sözünüzü gözləyir” adı ilə ictimaiyyətə təqdim edildi.Müraciətdə ölkədəki ictimai-siyasi vəziyyət, müstəqil dövlət quruculuğu qarşısında duran problemlər və yeni siyasi təşkilatın yaradılmasının əhəmiyyəti diqqətə çatdırılırdı. Ziyalılar Heydər Əliyevdən yeni yaradılması nəzərdə tutulan partiyaya rəhbərlik etməsini xahiş edirdilər.Bu müraciət Yeni Azərbaycan Partiyasının yaradılması istiqamətində təşkilatlanmış ictimai təşəbbüsün əsasını qoydu. Müraciətin müəllifləri ölkənin siyasi həyatında fəal iştirak edə biləcək, dövlət müstəqilliyinin möhkəmləndirilməsini və milli maraqların müdafiəsini əsas məqsədlərindən biri hesab edən siyasi təşkilatın yaradılmasını vacib sayırdılar.1992-ci il oktyabrın 24-də Heydər Əliyev “Səs” qəzetində dərc olunan “Yeni müstəqil Azərbaycan uğrunda” adlı cavab məktubunda ziyalıların müraciətinə münasibət bildirdi. O, Yeni Azərbaycan Partiyasının yaradılması təşəbbüsünü qəbul etdiyini və partiyaya rəhbərlik etməyə razı olduğunu açıqladı.Beləliklə, 16 oktyabr tarixli müraciət və 24 oktyabr tarixli cavab məktubu partiyanın təsis olunmasına aparan prosesin mühüm sənədləri kimi tarixə düşdü. Bu hadisələrdən sonra partiyanın yaradılması üçün təşkilati hazırlıq işləri sürətləndirildi.Yeni Azərbaycan Partiyasının təsis konfransına hazırlıqPartiyanın təsis konfransının keçirilməsi üçün hazırlıq işləri aparıldığı müddətdə onun təşkilati strukturu, fəaliyyət prinsipləri və gələcək siyasi istiqamətləri ilə bağlı məsələlər diqqət mərkəzində idi.Təsis konfransının Bakı şəhərində keçirilməsi nəzərdə tutulsa da, həmin dövrdəki siyasi şərait buna imkan vermədi. Nəticədə konfransın Naxçıvan şəhərində keçirilməsi qərara alındı. Bu seçim təsadüfi deyildi. Naxçıvan həmin dövrdə Heydər Əliyevin rəhbərliyi altında fəaliyyət göstərən mühüm siyasi mərkəzlərdən biri idi.
Konfransın Naxçıvanda keçirilməsi üçün zəruri təşkilati tədbirlər görüldü. Azərbaycanın müxtəlif bölgələrindən nümayəndələrin iştirakı təmin edildi. Partiyanın təsis sənədlərinin hazırlanması və təşkilati məsələlərin həlli istiqamətində iş aparıldı.Nəticədə 1992-ci il noyabrın 21-də Yeni Azərbaycan Partiyasının təsis konfransının keçirilməsi üçün bütün zəruri hazırlıq işləri başa çatdırıldı.21 noyabr 1992-ci il – Yeni Azərbaycan Partiyasının təsis konfransı1992-ci il noyabrın 21-də Naxçıvan şəhərində, Cəlil Məmmədquluzadə adına Naxçıvan Dövlət Dram Teatrının binasında Yeni Azərbaycan Partiyasının təsis konfransı keçirildi.Konfransda Azərbaycanın müxtəlif bölgələrini təmsil edən təxminən 550 nəfər nümayəndə iştirak edirdi. İştirakçıların müxtəlif regionlardan gəlməsi yeni siyasi təşkilatın yaradılması təşəbbüsünün yalnız bir ərazi ilə məhdudlaşmadığını göstərirdi.Konfransa Heydər Əliyev sədrlik edirdi. İclasda Yeni Azərbaycan Partiyasının yaradılması, onun fəaliyyət istiqamətləri və təşkilati quruluşu ilə bağlı məsələlər müzakirə olundu.Təsis konfransında qəbul edilən əsas qərarlardan biri Yeni Azərbaycan Partiyasının yaradılması haqqında qərar idi. Bununla yanaşı, partiyanın gələcək fəaliyyətinin hüquqi və təşkilati əsaslarını müəyyən edən Proqram və Nizamnamə qəbul edildi.Proqram partiyanın siyasi məqsədlərini və fəaliyyətinin əsas istiqamətlərini müəyyənləşdirən sənəd kimi çıxış edirdi. Nizamnamə isə təşkilatın daxili quruluşunu, fəaliyyət qaydalarını, üzvlük prinsiplərini və idarəetmə mexanizmlərini tənzimləyirdi.Konfransın digər mühüm qərarı partiyanın rəhbər orqanlarının formalaşdırılması ilə bağlı idi. Heydər Əliyev yekdilliklə Yeni Azərbaycan Partiyasının sədri seçildi. Eyni zamanda, partiyanın Siyasi Şurasının və İdarə Heyətinin tərkibi təsdiq edildi, sədrin müavinləri seçildi.Beləliklə, noyabrın 21-də keçirilən təsis konfransı nəticəsində Yeni Azərbaycan Partiyasının yaradılması rəsmiləşdirildi, onun siyasi və təşkilati əsasları müəyyən olundu və rəhbər strukturları formalaşdırıldı.Təsis konfransının qəbul etdiyi qərarların siyasi və təşkilati əhəmiyyətiTəsis konfransında qəbul edilən qərarlar Yeni Azərbaycan Partiyasının gələcək fəaliyyətinin təşkilati əsaslarını yaratdı. Partiyanın Proqram və Nizamnaməsinin təsdiq olunması onun fəaliyyətinin müəyyən prinsiplər çərçivəsində həyata keçirilməsini nəzərdə tuturdu.Siyasi Şuranın və İdarə Heyətinin formalaşdırılması təşkilatın idarəetmə sisteminin yaradılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyırdı. Bu orqanlar partiyanın fəaliyyətinin əlaqələndirilməsi, təşkilati məsələlərin həlli və siyasi qərarların həyata keçirilməsi üçün nəzərdətutulmuşdu.Heydər Əliyevin partiyanın sədri seçilməsi isə onun təşkilatın siyasi rəhbərliyini üzərinə götürməsi demək idi. Onun əvvəlki dövlət idarəçiliyi təcrübəsi və siyasi fəaliyyəti partiyanın ilkin təşkilatlanma prosesində mühüm amillərdən biri kimi çıxış edirdi.Təsis konfransından sonra partiyanın ölkənin müxtəlif bölgələrində təşkilati strukturlarının yaradılması istiqamətində fəaliyyət genişləndirildi. Bu proses YAP-ın qısa müddətdə ölkə miqyasında təşkilatlanmasına şərait yaratdı.Yeni Azərbaycan Partiyasının dövlət qeydiyyatına alınmasıPartiyanın təsis konfransının keçirilməsi onun yaradılması prosesinin əsas mərhələsi olsa da, hüquqi baxımdan dövlət qeydiyyatından keçməsi də mühüm əhəmiyyət daşıyırdı.Yeni Azərbaycan Partiyası 1992-ci il dekabrın 18-də Azərbaycan Respublikasının Ədliyyə Nazirliyində dövlət qeydiyyatına alındı. Bununla da partiyanın hüquqi statusu rəsmiləşdirildi.Təsis konfransı ilə dövlət qeydiyyatı arasında keçən müddətdə partiyanın təşkilati və hüquqi əsaslarının möhkəmləndirilməsi istiqamətində tədbirlər həyata keçirildi. Dövlət qeydiyyatı onun ölkənin siyasi sistemində rəsmi fəaliyyət göstərən siyasi təşkilat kimi formalaşmasının mühüm mərhələsi oldu.Sonrakı dövrdə YAP-ın yerli təşkilatlarının yaradılması, partiya üzvlərinin sayının artması və siyasi fəaliyyətinin genişlənməsi prosesi davam etdi.YAP-ın yaranmasının Azərbaycanın sonrakı siyasi həyatına təsiriYeni Azərbaycan Partiyasının yaradılması 1990-cı illərin əvvəllərində Azərbaycanın siyasi həyatında baş verən mühüm dəyişikliklərdən biri idi. Partiyanın təsis olunması ölkədə yeni siyasi təşkilatlanma mərhələsinin başlanmasına səbəb olan hadisələr sırasında yer aldı.1993-cü ildə Azərbaycanda baş verən siyasi hadisələr partiyanın ölkənin siyasi həyatındakı mövqeyinə də təsir göstərdi. Həmin ilin iyun ayında Heydər Əliyev Naxçıvandan Bakıya gəldi, iyunun 15-də Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin sədri seçildi. Oktyabrın 3-də isə keçirilən prezident seçkilərində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçildi.Bu hadisələr ölkənin siyasi idarəetmə sistemində yeni mərhələnin başlanması ilə nəticələndi. Yeni Azərbaycan Partiyası da sonrakı illərdə ölkənin siyasi sistemində aparıcı siyasi təşkilatlardan birinə çevrildi.1995-ci il noyabrın 12-də keçirilən parlament seçkiləri YAP-ın siyasi fəaliyyətində növbəti mühüm mərhələ oldu. Partiya həmin seçkilərdə iştirak edərək parlamentdə təmsilçilik qazandı.Beləliklə, 1992-ci ildə təsis konfransı ilə əsası qoyulan təşkilat sonrakı illərdə Azərbaycan siyasi həyatında fəaliyyətini genişləndirdi. Onun inkişafı ölkədə baş verən siyasi və ictimai proseslərlə sıx bağlı şəkildə davam etdi.21 noyabr tarixinin tarixi əhəmiyyəti :1992-ci il noyabrın 21-də keçirilən təsis konfransı bir neçə baxımdan Azərbaycan siyasi tarixində mühüm yer tutur.İlk növbədə, həmin konfrans müstəqilliyin ilk illərində yeni siyasi təşkilatın yaradılması istiqamətində həyata keçirilən ictimai təşəbbüsün konkret nəticəsi idi. 91 ziyalının müraciəti ilə başlayan proses təxminən bir ay ərzində təsis konfransının keçirilməsi iləyekunlaşdı.İkincisi, konfransda partiyanın Proqram və Nizamnaməsinin qəbul edilməsi, rəhbər orqanlarının formalaşdırılması onun təşkilati fəaliyyətə başlaması üçün zəruri əsasları yaratdı.Üçüncüsü, tədbirin Naxçıvanda keçirilməsi həmin dövrün siyasi şəraiti ilə bağlı mühüm tarixi xüsusiyyət idi. Naxçıvan bu prosesdə partiyanın təsis olunduğu məkan kimi Azərbaycan siyasi tarixində xüsusi yer qazandı.Dördüncüsü, partiyanın dövlət qeydiyyatına alınması və sonrakı illərdə ölkə üzrə təşkilatlanması təsis konfransında qəbul edilən qərarların praktik davamı oldu.Bu baxımdan, 21 noyabr 1992-ci il yalnız Yeni Azərbaycan Partiyasının yaranma tarixi deyil, həm də müstəqilliyin ilk illərində Azərbaycanda siyasi təşkilatlanma prosesinin öyrənilməsi baxımından əhəmiyyətli tarixi hadisədir.1992-ci il noyabrın 21-də Naxçıvan şəhərində Yeni Azərbaycan Partiyasının təsis konfransının keçirilməsi Azərbaycanın müasir siyasi tarixində mühüm hadisələrdən biri kimi qiymətləndirilir. Bu hadisəyə aparan proses 1992-ci il oktyabrın 16-da 91 nəfər ziyalının Heydər Əliyevə müraciəti ilə başlamış, oktyabrın 24-də verilən müsbət cavabdan sonra təşkilati hazırlıq mərhələsinəkeçmişdir.Noyabrın 21-də keçirilən konfransda partiyanın yaradılması haqqında qərar qəbul edilmiş, Proqram və Nizamnamə təsdiqlənmiş, Heydər Əliyev partiyanın sədri seçilmiş, rəhbər orqanları formalaşdırılmışdır. Dekabrın 18-də dövlət qeydiyyatına alınması isə partiyanın hüquqi statusunu rəsmiləşdirmişdir.Bu hadisələrin tarixi əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, onlar müstəqil Azərbaycanın ilk illərində siyasi təşkilatlanmanın konkret nümunəsini meydana gətirmiş və ölkənin sonrakı siyasi proseslərinə təsir göstərmişdir. Yeni Azərbaycan Partiyasının təsis konfransı dövlətçilik tarixinin, çoxpartiyalı siyasi sistemin formalaşmasının və müasir Azərbaycan siyasi institutlarının inkişafının araşdırılması baxımından mühüm tədqiqat mövzusu olaraq qalır.Nəticə etibarilə, 21 noyabr 1992-ci il Azərbaycan siyasi tarixində Yeni Azərbaycan Partiyasının təsis olunduğu və onun gələcək fəaliyyətinin əsas istiqamətlərinin müəyyənləşdirildiyi mühüm tarixdir.
“Yeni Azərbaycan Partiyası – dünənin, bu günün və sabahın partiyasıdır”. Heydər Əliyev
Rafail Novruzov,
Azərbaycan İdman Akademiyasının prorektoru,YAP Nərimanov rayon təşkilatı üzrə ƏPT sədri



